Natyra njerëzore është aq e prirur ndaj të mësuarit shoqëror, sa ndonjëherë na çon në veprime të paarsyeshme.

Eksperimentet e psikologjisë sociale mund të na japin një pasqyrë të rëndësishme se si mendojmë, sillemi dhe veprojmë.

Ato na ndihmojnë të shpjegojmë se si mendimet tona ndikohen nga të tjerët, si funksionojnë dinamikat e grupit dhe si i perceptojmë ne të tjerët.

Këtu janë gjashtë nga eksperimentet më të rëndësishme të psikologjisë sociale:

Eksperimenti Milgram

Pas mizorive të Luftës së Dytë Botërore, studiuesit donin të dinin pse një racë e tërë njerëzish nuk e shprehën me mendimin e tyre, dhe për më tepër sepse ata kryenin detyra të cilat ata i konsideronin se ishin në kundërshtim me vetë strukturën e shoqërisë së tyre. Stanley Milgram (1963) kreu një eksperiment në të cilin ai u kërkoi pjesëmarrësve t’i jepnin goditje elektrike një pjesëmarrësi tjetër në një dhomë ngjitur. Ajo që pjesëmarrësit nuk dinin ishte se personi në dhomën tjetër i përkiste grupit eksperimental dhe i ishte thënë të bërtiste kur ata i dhanë goditje elektrike më të forta.

Milgram donte të dinte se sa larg do të shkonin njerëzit për t’iu bindur një urdhri, edhe nëse ai urdhër do të rezultonte në lëndimin e një qenieje tjetër njerëzore.

Rezultatet treguan se 65% arritën edhe nivelin më të fortë të goditjes elektrike prej 450 volt. Milgram hipotezoi se njerëzit do t’i binden urdhrave të dikujt nëse e kuptojnë se ato urdhra jepen nga dikush që ka autoritet dhe mund të heqë dorë nga përgjegjësia e tyre.

Eksperimenti i Pajtueshmërisë

Gjatë eksperimentit të konformitetit (1951), një nga eksperimentet më të rëndësishme në psikologjinë sociale, studentët meshkuj u vendosën në një dhomë me tetë pjesëmarrës të tjerë. Këta tetë persona i përkisnin grupit që kryente eksperimentin, të cilin studentët meshkuj nuk i njihnin. Testet ishin mjaft të thjeshta. Tre rreshta që ishin me gjatësi të ndryshme duhej të krahasoheshin me një vijë referimi dhe i gjithë grupi duhej të zgjidhte vijën që ishte e njëjtë me gjatësinë e vijës së referencës.

Përgjigja e saktë ishte e qartë, por ndërsa studiuesi pyeti grupin, të gjithë në eksperiment zgjodhën vijën e gabuar. Çfarë do të bënte studenti? A do të pajtohej me vendimin e ekipit apo do të ishte vendimtar dhe do të zgjidhte linjën e duhur?

Rezultatet treguan se 50% ishin dakord me grupin dhe dhanë përgjigjen e gabuar. Vetëm 25% shkuan kundër zgjedhjes së grupit dhe në të gjitha testet shkalla mesatare e pajtueshmërisë ishte 33%. Kjo duket se tregon se dëshira jonë për t’u përkitur grupit peshon më shumë se dëshira jonë për t’u dalluar.

“Efekti aureolë”

“Efekti aureolë” është një lloj paragjykimi ku vlerësimi ynë për një person na bën të bëjmë supozime për pjesën tjetër të karakterit të tij. Një shembull i mirë i “efektit aureolë” është se si i perceptojmë ne të famshmit. Ata shpesh përshkruhen si të bukur, simpatik dhe të pasur. Për shkak të këtyre karakteristikave, ne kemi më shumë gjasa të besojmë se ata janë gjithashtu me humor, inteligjentë dhe të sjellshëm.

Gjykimi pozitiv që mund të kemi për personalitetin e një personi, tenton të na çojë në përfundime të tjera të cilat janë gjithashtu të pozitive.

“Eksperimenti i shpellës” nga Sherifi

Eksperimenti më i famshëm i Muzafer Sherif është “eksperimenti i shpellës” (1954), në të cilin ai kërkoi të kuptonte dinamikën e grupit, veçanërisht – konfliktet, paragjykimet negative dhe stereotipet me të cilat përballen njerëzit kur grupet konkurrojnë për çmime.

Njëzet e dy djem u ndanë rastësisht në dy grupe pa dijeninë e tyre dhe u dërguan në një kamp veror. Djemtë zgjodhën emra për ekipet e tyre: “The Rattlesnakes” dhe “The Eagles”. Ata kaluan një javë së bashku dhe u lidhën me anëtarët e tjerë dhe më pas u organizua një lojë konkurrimi.

Dy skuadrat u takuan për herë të parë dhe garuan për të fituar shpërblime, çmime dhe trofe. Pavarësisht se skuadrat kishin kaluar vetëm një javë së bashku, kishin një lidhje të palëkundur dhe menjëherë filluan të shfaqnin anshmërinë e tyre ndaj skuadrës kundërshtare. Fillimisht nisën të ushtronin sulme verbale, më pas nisën të ushtronin dhe dhunë fizike. Në fund, dy grupet u treguan aq agresivë me njëri-tjetrin, saqë u desh të ndërhynin drejtuesit. Edhe pas një periudhe ftohjeje dyditore, djemtë përsëri e përshkruanin ekipin e tyre në terma të pozitive dhe ekipin kundërshtar në terma më negativë.

Rezultatet tregojnë se ne kemi një nevojë të lindur për t’i bërë pjesë një grupi dhe se do të sillemi në mënyrë të favorshme ndaj grupit tonë ndaj palëve të treta.

Eksperimenti i Burgut të Stanfordit

Një nga eksperimentet më të famshme të psikologjisë sociale, është Eksperimenti i Burgut të Stanfordit, u krijua nga Philip Zimbardo në 1971. Ai u fokusua në efektet e fuqisë së perceptuar dhe konkretisht në luftën mes gardianëve dhe të burgosurve. Në eksperiment, të rinjve iu caktuan rolet si roje ose si të burgosur dhe u transportuan në një mjedis të improvizuar burgu në bodrumin e Universitetit Stanford.

Shumë shpejt u bë e qartë se burrave të cilëve iu dha roli i gardianit e morën shumë seriozisht dhe filluan të abuzonin me të burgosurit, si verbalisht ashtu edhe psikologjikisht. Të burgosurit dukej se e pranuan rolin e tyre dhe e pranuan abuzimin pa asnjë shqetësim. Pas vetëm gjashtë ditësh, situata ishte aq intensive sa që eksperimenti duhej të ndërpritej.

Studiuesit kanë treguar se situata në të cilën ndodhemi përcakton sjelljen tonë, jo personalitetet tona të veçanta.

Si ndikojnë stereotipet në gjykimin tonë
A nxitojmë ne në përfundime të bazuara në stereotipe? Në një test i kryer nga John Bargh (1996) ku ai ndau 34 pjesëmarrës në 3 grupe ku me nënndërgjegjje i “programoi” këto grupe që të ishin në një situatë: të vrazhdë, të mirësjelltë dhe me qëndrim neutral. Për ta bërë këtë, pjesëmarrësve iu dhanë disa fjalë enigma për t’i zgjidhur. Për të krijuar situata të ndryshme në të tre grupet, përgjigjet e secilës fjalë të kuiz lidheshin me fjalët që përcaktonin atë situatë specifike, për shembull për situatën e mirësjelljes, fjalët e përdorura ishin “fisnike”, ” i duruar” dhe ” me sjellje të mirë”.

Kur mbaruan, pjesëmarrësve iu kërkua të flisnin me eksperimentuesin, i cili ishte i përfshirë në një bisedën që ai po bënte me ta. Ata kishin zgjedhjen të ndërpresin bisedën me të, të prisnin që ai të mbaronte ose të largoheshin. Nga grupi që ishin përgjigjur fjalës kuiz “të pasjellshme”, 64% e ndërprenë liderin, krahasuar me vetëm 18% të pjesëmarrësve që i dha fjala kuiz “të sjellshme”, ndërsa nga grupi që iu dha fjala kuiz neutrale 36% vendosën të ndalonin bisedën në kokë.

Rezultatet treguan se emocionet tona të pavetëdijshme mund të çojnë në një ndryshim në sjelljen tonë.

Siç mund ta shihni nga eksperimentet e mësipërme të psikologjisë sociale, natyra njerëzore është aq e prirur ndaj të mësuarit social, sa ndonjëherë na çon në veprime të paarsyeshme.

Burimi: psychologynow.gr
Përgatiti: Fon Ilia, Psikolog Klinik – Holistic Coach
CEO – Institute of Body Language Albania