Pse i konsiderojmë të tjerët inferiorë se ne?

Ata që studiojnë dhunën masive herët a vonë do të përballen me fenomenin e dehumanizimit. Njerëzit e përdorin fjalën “dehumanizim” në mënyra kaotike dhe të larmishme, megjithatë, psikologët e përdorin atë për t’iu referuar besimit se disa grupe njerëzish janë nënnjerëzorë.

Dihet mirë se nazistët i shihnin hebrenjtë si nënnjerëzor (Untermenschen) dhe se ata meritonin të shfaroseshin, ndërsa shumë amerikanë të bardhë i shihnin amerikanët me ngjyrë si “grabitqarë”. Më pak të njohura janë sulmet e dhunshme kundër pakicës myslimane në Mianmar nga budistët militantë dhe persekutimi i romëve në Evropën Qendrore, të cilat gjithashtu nxiten nga një retorikë helmuese dhe çnjerëzore.

Dehumanizimi është i lidhur ngushtë me mizoritë më të këqija që njerëzit kanë kryer kundër njëri-tjetrit. Ajo ndjek skenat e gjenocidit, luftës dhe shtypjes racore që kërcënojnë historinë tonë. Kjo është arsyeja pse termi dehumanizim duhet të kuptohet urgjentisht.

Së pari, dehumanizimi nuk është as një koncept tërësisht psikologjik dhe as tërësisht politik. Është një përgjigje psikologjike ndaj forcave politike. Besimet çnjerëzore nuk lindin spontanisht në mendjen e njeriut. Ata inkurajohen përmes propagandës.

Prandaj, çdo teori adekuate e dehumanizimit duhet të përfshijë dimensionet e saj psikologjike dhe politike. Një teori thjesht politike nuk mund të shpjegojë se si propaganda çnjerëzore ndikon në sjelljen njerëzore, ndërsa një teori thjesht psikologjike nuk mund të shpjegojë se nga vijnë besimet çnjerëzore.

Së dyti, dehumanizimi është i lidhur me racizmin. Disa grupe njerëzish janë parë gjithmonë si raca të ndryshme, si një lloj njeriu rrënjësisht i ndryshëm dhe në thelb inferior, që çon në një pararojë të çnjerëzimit. Dehumanizimi më pas e zgjeron këtë denigrim duke këmbëngulur se këta njerëz nuk janë njerëz të vërtetë.

Së treti, propaganda dehumanizuese shfrytëzon disa nga paragjykimet tona njohëse për të na bërë t’i perceptojmë të tjerët si inferiorë. Njëra prej tyre njihet si “esencializmi psikologjik”, që në thelb është tendenca jonë për të menduar se ajo që e bën një qenie të gjallë është ajo që është thellë brenda saj, jo pamja e jashtme.

Esencializmi psikologjik është thelbësor për të kuptuar dehumanizimin, sepse ai pranon se pamja e një gjëje mund të kundërshtojë thelbin e saj. Nga këndvështrimi esencialist, pamja e një entiteti mund të na mashtrojë për natyrën e tij të vërtetë.

Një person mund të konsiderohet njeri nga jashtë, pasi ai mund të ecë, të flasë dhe të veprojë si njeri, por të konsiderohet nënnjerëzor nga brenda. Ne shohim një nocion të përsëritur se ndërsa anëtarët e një grupi të margjinalizuar duken si qenie njerëzore, ata mund të konsiderohen si imitime të tyre.

Një paragjykim tjetër, i cili përforcon dehumanizimin, është tendenca për të menduar në mënyrë hierarkike, domethënë, prirja për të menduar për disa lloje ekzistence si “superiore”, dhe për rrjedhojë me vlerë më të madhe të brendshme se llojet e tjera të ekzistencës. Kjo mënyrë e të menduarit mundëson nocionet e epërsisë dhe inferioritetit dhe qëndron pas racizmit (duke i parë të tjerët si inferiorë) dhe dehumanizimit (duke i parë të tjerët si më pak se njerëzor).

Së katërti, dehumanizimi funksionon si një çaktivizim i frenimeve kundër dhunës. Ekziston një arsye e rëndësishme pse ne kemi nevojë për dehumanizimin (dhe metoda të tjera gjithashtu) për të na ndihmuar të bëjmë gjëra të tmerrshme me njëri-tjetrin. Homo sapiens janë qenie hipersociale. Asnjë gjitar tjetër nuk i afrohet kaq shumë shoqërimit tonë intensiv.

Si të gjitha kafshët shoqërore, ne duhet të frenojmë agresionin ndaj anëtarëve të komunitetit tonë, sepse përndryshe, jeta shoqërore nuk do të jetë e mundur. Për qeniet jo-njerëzore, këto kufizime instinktive janë kryesisht të kufizuara në grupin lokal të mbarështimit. Por në specien tonë, falë shoqërueshmërisë sonë të tepruar, ata përqafojnë edhe anëtarë jashtë komunitetit.

Këto vetëpërmbajtje ndaj akteve të dhunës na krijojnë një problem ne qenieve njerëzore, sepse ndonjëherë, mund të besojmë se është e dobishme për ne t’u bëjmë dhunë fqinjëve tanë: t’i skllavërojmë, t’i shfarosim; t’i gëlltisim, t’i shtypim e kështu me radhë.

Rrjedhimisht, për mijëvjeçarë, ne kemi zhvilluar teknologji kulturore për të pamundësuar dhe kapërcyer frenimet ndaj akteve të dhunës. Përdorimi i propagandës dehumanizuese është një metodë e tillë.

Së fundi, pavarësisht fuqisë së retorikës së dehumanizimit, është shumë e vështirë për ne të sfidojmë plotësisht idenë se të tjerët janë qenie njerëzore. Për shkak të natyrës sonë shumë sociale, evolucioni na bëri që automatikisht të “njohim” njerëzit kur takojmë anëtarë të tjerë të species sonë.

Ne jemi jashtëzakonisht të njohur me aspektin njerëzor të të tjerëve. Megjithatë, këtu qëndron një problem. Paradoksalisht, është paaftësia jonë për të mbyllur sytë ndaj humanizmit të të tjerëve ajo që çon në format më shkatërruese të dehumanizimit.

Përkrahësit e dehumanizimit argumentojnë se një grup i caktuar njerëzish, qofshin hebrenj, me ngjyrë, romë apo të tjerë, janë nënnjerëzor dhe nuk mund të shihen si qenie njerëzore. Kjo krijon një tension shumë të rrezikshëm në mendjen dehumanizuese, sepse “të tjerët” shihen si njerëzorë dhe nënnjerëzor.

Burimi: psychologynow.gr

Përgatiti: Fon Ilia, Psikolog Klinik – Holistic Coach

CEO – Institute of Body Language Albania